9. Sınıf Kimya Dersi 1. Tema Etkileşim Konu Özeti

9. Sınıf Kimya Dersi 1. Tema Etkileşim Konu Özeti

Atomdan Periyodik Tabloya

1. Kimya Bilimi Neyi İnceler, Neden Atomla Başlar?

Günlük hayatta kullandığımız her şey—su, hava, telefon ekranı, ilaçlar, temizlik maddeleri, yiyecekler—maddelerden oluşur. Kimya bilimi, işte bu maddelerin neyden yapıldığını, nasıl davrandığını ve birbirleriyle nasıl etkileştiğini anlamaya çalışan bir bilim dalıdır. Kimya yalnızca laboratuvarlarda yapılan deneylerden ibaret değildir; aksine, hayatın tam ortasındadır. Bir metalin paslanması, bir ilacın vücutta etkisini göstermesi ya da gazlı içeceğin kapağı açıldığında köpürmesi hep kimyanın alanına girer.

Ancak kimya, maddeleri anlamaya en küçük yapı taşlarından başlar. Çünkü büyük görünen her şey, daha küçük parçaların düzenli bir birleşiminden oluşur. İşte bu noktada karşımıza atom kavramı çıkar.

2. Atom Fikri ve Atomun Yapısı

Atom, bir maddenin kimliğini kaybetmeden bölünebilen en küçük yapı taşı olarak tanımlanır. Uzun yıllar boyunca atomun bölünemez olduğu düşünülmüştür. Ancak bilimsel çalışmalar ilerledikçe atomun da kendi içinde bir yapıya sahip olduğu anlaşılmıştır.

Modern atom anlayışına göre atom, çekirdek ve çekirdeğin çevresinde bulunan elektronlardan oluşur. Çekirdeğin içinde ise iki temel tanecik bulunur: proton ve nötron.

• Proton, pozitif (+) yüklü bir taneciktir. Atomun kimliğini belirler.

• Nötron, yüksüzdür; yani elektrik yükü taşımaz.

• Elektron, negatif (–) yüklüdür ve çekirdeğin çevresinde bulunur.

Atomun büyük kısmı boşluk olmasına rağmen, kütlesinin neredeyse tamamı çekirdekte toplanmıştır. Elektronlar çok hafif olmalarına rağmen atomun kimyasal davranışını belirleyen asıl taneciklerdir.

Bir atomda proton sayısı ile elektron sayısı eşitse atom nötrdür. Elektron sayısı değiştiğinde atom artık atom olmaktan çıkar ve iyon adını alır. Bu fikir ileride kimyasal bağları anlamamızda kritik rol oynayacaktır.

3. Elektronlar, Enerji ve Orbital Kavramı

Elektronlar çekirdeğin çevresinde rastgele dolaşmaz. Belirli enerji düzeylerine sahiptirler. Burada önemli bir kavramla karşılaşırız: orbital.

Orbital, elektronun atom içinde bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgedir.
Önemli bir uyarı: Orbital, elektronun çizdiği bir yörünge değildir. Elektronlar gezegenler gibi daireler çizmez. Orbital, daha çok “elektronun bulunabileceği hacim” olarak düşünülmelidir.

Atomda farklı türde orbitaller bulunur. Bunlar genellikle s, p, d gibi harflerle gösterilir. Bu orbitallerin şekilleri ve enerjileri farklıdır. Elektronlar bu orbitallere gelişigüzel değil, belirli kurallara göre yerleşir.

4. Atomlarda Elektron Dizilimi ve Temel Kurallar

Elektronların atom orbitallerine yerleşmesine elektron dizilimi denir. Bu yerleşim üç temel ilkeye dayanır:

• Aufbau ilkesi: Elektronlar önce düşük enerjili orbitalleri doldurur.

• Pauli dışlama ilkesi: Bir orbitalde en fazla iki elektron bulunabilir ve bu elektronlar zıt yönlüdür.

• Hund kuralı: Eş enerjili orbitallerde elektronlar önce tek tek ve aynı yönlü yerleşir.

Hund kuralı burada ilk kez karşımıza çıkar.
Bu kural, elektronların atom içinde “daha kararlı” bir düzen oluşturma eğilimini açıklar. Elektronlar, mümkün olduğunca birbirinden uzak durarak yerleşmeyi tercih eder.

Bu kurallar sayesinde her elementin kendine özgü bir elektron dizilimi olur. Bu dizilim, elementin periyodik tablodaki yerini ve kimyasal özelliklerini belirler.

5. Elektron Diziliminden Periyodik Tablodaki Yeri Bulma

Periyodik tablo, elementlerin rastgele dizildiği bir tablo değildir. Elektron dizilimleri benzer olan elementler aynı grupta, benzer enerji düzeylerine sahip olanlar aynı periyotta yer alır.

• Periyot numarası, atomun sahip olduğu en yüksek enerji düzeyini (katman sayısını) gösterir.

• Grup numarası, özellikle A grubu elementlerinde, en dış katmandaki elektron sayısıyla ilişkilidir.

Bu nedenle bir elementin elektron dizilimini bilen biri, onun periyodik tablodaki yerini de bulabilir. Bu bağ, kimyada ezberden çok örüntü kurma becerisini gerektirir.

6. Atomdan İyona: Elektron Kaybı ve Kazancı

Atomlar her zaman kararlı olmak ister. Bazı atomlar bunu elektron vererek, bazıları elektron alarak sağlar. Elektron kaybeden atom pozitif yüklü iyon (katyon), elektron alan atom ise negatif yüklü iyon (anyon) olur.

İyon oluşumu, ileride öğreneceğimiz iyonik bağların temelini oluşturur. Ayrıca bazı atomlar elektron dizilimleri farklı olmasına rağmen aynı sayıda elektrona sahip olabilir. Bu tür taneciklere izoelektronik denir.

7. Periyodik Özellikler: Atomlar Neden Farklı Davranır?

Periyodik tabloda ilerledikçe atomların bazı özellikleri düzenli olarak değişir. Bu özelliklere periyodik özellikler denir.

Bu ünitede özellikle üç özellik öne çıkar:

• Atom yarıçapı

• İyonlaşma enerjisi

• Elektronegatiflik

İyonlaşma enerjisi, bir atomdan elektron koparmak için gereken enerjidir. Elektronegatiflik ise bir atomun bağ elektronlarını kendine çekme isteğini ifade eder. Bu kavramlar, atomların neden farklı bağlar yaptığını anlamamız için hayati öneme sahiptir.

Açık Lise sınavlarına hazırlanmanın en kolay hali: AçıkTercih AÖL Test Çöz!

Mobil Uygulamamızı İNDİRİN! AÖL Yeni Müfredat Çıkmış Sınav Sorularını Çözün!